این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر زرتشتیان ایران در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرزهای هویتی و زبانی
زرتشتیبودن در درجهٔ نخست هویت دینی و اجتماعی است، نه نام یک قوم یا زبان واحد. زرتشتیان ایران فارسی سخن میگویند و بخشی از خانوادههای یزد و کرمان گونههایی از «دَری زرتشتی» یا بهدینان را نیز به کار بردهاند؛ کاهش انتقال این زبان به نسلهای جوان، مرز زبان و دین را کمرنگتر کرده است. از سوی دیگر، وجود آتشکده، دخمه یا زیارتگاه زرتشتی در یک منطقه نشاندهندهٔ تاریخ دینی آنجاست، نه لزوماً جمعیت زرتشتیِ ساکن در زمان حاضر.
پهنههای اصلی و مراکز شهری
پس از کاهش گسترهٔ زرتشتیان در سدههای میانه و جدید، یزد و کرمان به دو کانون اصلی و پایدار جامعه بدل شدند. منابع ایرانیکا در دورهٔ معاصر از سکونت عمده در شهرها و حومههای تهران، یزد، کرمان، اصفهان و شیراز یاد میکنند. تهران از اواخر دورهٔ قاجار مقصد مهاجرت بازرگانان و کارجویان زرتشتی از یزد و کرمان شد و سپس نهادهایی چون آتشکده، مدرسه و انجمن در آن شکل گرفت.
شهرها، شهرستانها و آبادیهای مستند
- استان یزد: شهر یزد و پیرامون آن، شهرستان تفت و محور اردکان ـ شریفآباد.
- استان کرمان: شهر کرمان و نواحی تاریخی پیرامون آن.
- مراکز مهاجرت شهری: تهران، اصفهان و شیراز.
پژوهش میدانی نیل گرین دربارهٔ یزد، از خرمشاه و مریمآباد ـ که امروز در بافت گسترشیافتهٔ شهر قرار گرفتهاند ـ و نیز از شریفآباد، چَم، مبارکه، مزرعهکلانتر و چند آبادی دیگر به عنوان مراکز تاریخی یاد میکند. وضعیت جمعیت در این نقاط یکسان نبوده و بسیاری از خانهها به سکونت فصلی یا خانهٔ دوم تبدیل شدهاند. بنابراین نام آبادیها باید با برچسب «تاریخی» ارائه شود، نه به صورت ادعای حضور پرشمار کنونی.
پراکندگی مهاجرتی شهری
فرصتهای تجاری و آموزشی تهران در اواخر قاجار، و سپس رشد دانشگاهها و مشاغل تخصصی در سدهٔ بیستم، جابهجایی از یزد و کرمان به پایتخت و دیگر شهرها را افزایش داد. ایرانیکا شکلگیری تمرکز زرتشتی در بخشهایی از بازار و سنگلجِ تهران تاریخی را ثبت کرده است، اما این اشاره توصیف گذشته است و نباید به نقشهٔ محلهای امروز تعمیم یابد. اصفهان و شیراز نیز در منابع به عنوان محل سکونت معاصر ذکر شدهاند. در کنار مهاجرت داخلی، مهاجرت به هند، آمریکای شمالی، اروپا و استرالیا شبکهای فرامرزی ایجاد کرده است.
هشدار روششناختی
یزد، کرمان و همهٔ آبادیهای نامبرده سکونتگاههای مختلطاند و هیچیک قلمرو انحصاری دینی نیستند. فهرست حاضر میان مرکز تاریخی، زیارتگاه و محل سکونت امروز تفاوت میگذارد. برای تعداد و پراکندگی فعلی باید به دادههای رسمی تازه و انجمنهای محلی رجوع کرد و از تبدیل آمارهای قاجاری یا یک مطالعهٔ روستایی به ادعای ملی پرهیز نمود.
منابع این بخش
- Encyclopaedia Iranica — Zoroastrianism: From the Arab Conquest to Modern Times
- Encyclopaedia Iranica — Zoroastrians in Iran: Constitutional to Islamic Revolutions
- Encyclopaedia Iranica — Zoroastrians of 19th-Century Yazd and Kerman
- Nile Green — The Survival of Zoroastrianism in Yazd
- UNESCO World Heritage Centre — Historic City of Yazd
تاریخ اقوام ایران 