معرفی
افشارها مجموعهای از تیرهها و جوامع ترکتبارند که در سدههای متمادی در بخشهای گوناگون ایران و سرزمینهای پیرامونی پراکنده شدهاند. نام افشار هم به یکی از طوایف تاریخی اغوز اشاره دارد و هم به گروههای محلیای که در آذربایجان، خراسان، کرمان، زنجان، همدان و مناطق دیگر هویت افشاری داشتهاند. پراکندگی زیاد، جابهجاییهای حکومتی و آمیزش با جمعیتهای محلی سبب شده است که افشارها یک جامعهٔ همگن با زبان، شیوهٔ معیشت یا ساختار واحد نباشند. شهرت نادرشاه افشار نیز گاه تمام تاریخ این گروه را زیر سایه میبرد، در حالی که پیشینه و تنوع افشارها بسیار گستردهتر از دورهٔ افشاریه است.
نام و هویت
در سنتهای نسبنامهای اغوز، افشار یکی از بیستوچهار شاخهٔ اصلی اغوز شمرده شده و نام آن به نیایی افسانهای در تبار اوغوزخان نسبت داده میشود. معنای واژه در منابع کهن به صورتهای مختلف، از جمله «چالاک» یا «فرمانبردار»، تفسیر شده است، اما این معناشناسیها قطعی نیستند. نام قومیِ پایدار لزوماً به معنی تداوم زیستیِ یکدست نیست؛ طی قرنها، گروههایی به افشارها پیوسته یا از آنان جدا شدهاند و شماری نیز زبان یا سبک زندگی خود را تغییر دادهاند. بنابراین هویت افشاری را باید حاصل پیوند نام، خویشاوندی، تاریخ سیاسی، سکونت محلی و حافظهٔ مشترک دانست.
پیشینهٔ تاریخی
نام افشار در منابع مربوط به ترکان اغوزِ سدههای میانه دیده میشود. با جابهجاییهای اغوزها به غرب، شاخههایی از آنان در ایران، آناتولی و عراق استقرار یافتند. در دورهٔ صفوی، افشارها از عناصر مهم نظام ایلی و نظامی قزلباش بودند. حکومت صفوی برای دفاع از مرزها یا کنترل مناطق حساس، طوایف را جابهجا میکرد؛ به همین دلیل گروههایی از افشار در آذربایجان، خراسان، کرمان و نواحی دیگر مستقر شدند. این جابهجاییها همیشه یکباره و از یک مسیر نبود و تاریخ هر گروه محلی باید جداگانه بررسی شود.
در قرن هجدهم، نادر از شاخهٔ قرخلوِ افشار در خراسان برخاست. او پس از بحران ناشی از سقوط صفویان، قدرت نظامی خود را گسترش داد و در ۱۷۳۶ میلادی سلطنت افشاریه را بنیان گذاشت. دولت او قلمروی وسیع ایجاد کرد، اما پس از مرگش در ۱۷۴۷ به سرعت دچار چندپارگی شد و حکومت افشاری در عمل بیشتر در خراسان دوام آورد. نسبتدادن همهٔ افشارهای ایران به خاندان نادر نادرست است؛ خاندان سلطنتی تنها یکی از شاخههای این مجموعهٔ گسترده بود.
جغرافیای سکونت
منابع از حضور افشارها در ناحیهٔ ارومیه و بخشهایی از آذربایجان غربی، زنجان و صائینقلعه، همدان و اسدآباد، خراسان شمالی و رضوی، کرمان و سیرجان و بافت، خوزستان و برخی مناطق مرکزی یاد میکنند. بخشی از این گروهها در گذشته کوچنده یا نیمهکوچنده بودند و بخشی در روستاها و شهرها استقرار داشتند. جوامعی با نام افشار در ترکیه و افغانستان نیز وجود دارند. همنامی الزاماً نشاندهندهٔ یک مسیر مهاجرت واحد نیست و برای پیوند دادن دو شاخه باید از اسناد محلی، شجرهنامههای قابل سنجش و دادههای زبانی استفاده کرد.
زبان
بسیاری از افشارها به گونههایی از زبانهای ترکی اغوز سخن گفتهاند. اصطلاح «افشاری» یا «افشاریگونه» در زبانشناسی برای مجموعهای از گویشهای نزدیک به ترکی آذربایجانی و ترکی خراسانی به کار رفته است، اما مرز آنها همواره روشن نیست. در برخی نقاط، زبان افشاری تحت تأثیر فارسی، کردی یا زبانهای همسایه قرار گرفته و در برخی جوامع نیز فارسی زبان غالب شده است. زبان یک شاخص مهم هویت است، اما نمیتوان فقط بر پایهٔ زبان، عضویت تاریخی در یک طایفه را تعیین کرد.
فرهنگ و جامعه
تنوع جغرافیایی افشارها در فرهنگ آنان بازتاب یافته است. شیوههای دامداری و کشاورزی، معماری مسکن، پوشاک، موسیقی و آیینها در کرمان، آذربایجان یا خراسان یکسان نبودهاند. در جنوبشرق ایران، قالیها و دستبافتههای منسوب به افشار به سبب طرحهای هندسی، رنگهای تیره و ساختار فنی ویژه شهرت یافتهاند. خورجین، گلیم و بافتههای کاربردی نیز بخشی از اقتصاد خانوادگی بودهاند و زنان نقش اساسی در تولید و انتقال این دانش داشتهاند.
ساختار طایفهای افشارها در دورهها و مناطق مختلف از خان، بیگ، کلانتر، تیره و اوبه تشکیل میشد، اما این اصطلاحها و میزان اقتدار سران ثابت نبود. پیوند با حکومت، خدمت نظامی، مالکیت مرتع و زمین و مناسبات با بازار بر سازمان اجتماعی اثر میگذاشت. امروزه هویت افشاری بیشتر در نام خانوادگی، تبار محلی، زبان، شبکههای خویشاوندی و انجمنهای فرهنگی دیده میشود و سبک زندگی بسیاری از خانوادهها همانند دیگر شهروندان شهری یا روستایی ایران است.
مهاجرت و پراکندگی
پراکندگی افشارها نتیجهٔ موجهای متعددی از حرکتهای داوطلبانه و جابهجاییهای دولتی است. سلجوقیان و حکومتهای پس از آنان زمینهٔ حضور اغوزها را در غرب ایران فراهم کردند؛ صفویان طوایف نظامی را میان مرزهای غربی و شرقی انتقال دادند؛ تحولات افشاریه و قاجار نیز جابهجاییهای تازهای پدید آورد. در قرن بیستم، یکجانشینی، اصلاحات ارضی، تحصیل و مهاجرت به شهرها باعث شد مرزهای قدیمی ایل و طایفه کمرنگتر شود. مطالعهٔ تاریخ افشارها باید این چندمرکزیبودن را بپذیرد و از ساختن یک شجرهٔ سراسری و سادهشده بپرهیزد.
نکات پژوهشی
- میان «افشار» بهعنوان نام یک شاخهٔ اغوز، افشارهای محلی و سلسلهٔ افشاریه تفاوت گذاشته شود.
- روایتهای نسبی و خانوادگی ارزشمندند، اما برای تاریخگذاری باید با اسناد و منابع همزمان سنجیده شوند.
- گویشهای موسوم به افشاری متنوعاند و تعیین مرز آنها نیازمند پژوهش میدانی است.
- قالی و هنر افشار باید با ذکر محل تولید بررسی شود؛ برچسب بازار همیشه معادل هویت دقیق بافنده نیست.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
- دانشنامهٔ ایرانیکا: افشار
- دانشنامهٔ ایرانیکا: سلسلهٔ افشاریه
- دانشنامهٔ ایرانیکا: نادرشاه
- دانشنامهٔ ایرانیکا: قالیهای ایلی ایران
تاریخ اقوام ایران 