پیوند تاریخی، زبانی و منطقهای
نام طبری هم به زبان زنده مازندرانی و هم به منطقه تاریخی طبرستان اشاره میکند، اما این دو را نباید کاملاً یکسان گرفت. یک فرمانروای سده چهارم هجری در طبرستان، شاعر فارسیگوی آمل و نویسنده تاریخ محلی، همگی با منطقه پیوند دارند؛ تعیین هویت قومی آنان با دستهبندی امروز همیشه ممکن نیست. در مقابل، درباره نیما یوشیج زبان مادری و اشعار طبری سند روشنتری فراهم میکند. فهرست زیر نوع این ارتباطها را توضیح میدهد و میان شخصیت تاریخی، نویسنده منطقهای و حامل زبان معاصر فرق میگذارد.
شش چهره در شعر، تاریخ و سیاست
امیر پازواری
امیر پازواری شاعر نیمهافسانهای مازندران است که دوبیتیهای «امیری» به او نسبت داده میشوند. پژوهش ایرانیکا تأکید میکند که اطلاعات زندگینامهای او مبهم و مجموعه اشعار منسوب، از نظر زبان و سبک ناهمگون است؛ بنابراین نمیتوان همه آن را اثر یک فرد دانست. اهمیت امیر بیش از زندگینامه قطعی، در سنت زنده امیریخوانی و حافظه شفاهی روستاهای مازندران است.
نیما یوشیج
نیما یوشیج، زاده یوش، در نوسازی شعر فارسی نقشی بنیادین داشت و همزمان مجموعهای بزرگ از دوبیتیهای طبری در گویش زادگاهش نوشت. پژوهش زبانشناختی نشان میدهد که گویش یوش با گونههای جلگهای طبری تفاوت دارد و ویراستاران گاه این تنوع را نادیده گرفتهاند. نیما نمونه روشنی از نویسندهای دوحوزهای است: نوآوری او در فارسی و حفظ تجربه و زبان بومی در شعر طبری.
طالب آملی
طالب آملی، شاعر اوایل سده هفدهم، از مازندران به مراکز ادبی دیگر و سپس هند رفت و در دربار گورکانی شهرت یافت. آثار اصلی او فارسیاند، ولی نام، زادگاه و برخی تصویرهای شعری پیوندش را با آمل و مازندران نشان میدهند. حضور او در این صفحه منطقهای و ادبی است؛ فارسیسرایی یا نسبت آملی بهتنهایی هویت قومی مدرن او را اثبات نمیکند.
ابن اسفندیار
بهاءالدین محمد ابن اسفندیار، احتمالاً اهل آمل، نویسنده کهنترین تاریخ باقیمانده طبرستان است. اثر او منبعی اساسی برای دودمانها، شهرها و روایتهای محلی شمال ایران است، اما مانند هر تاریخنگاری قرون میانه، میان گزارش، نقل پیشینیان و روایت ادبی حرکت میکند. استفاده از کتابش نیازمند سنجش نسخهها و مقایسه با سکه، کتیبه و منابع همدوره است.
قابوس بن وشمگیر
قابوس زیاری فرمانروای گرگان و طبرستان و ادیبِ عربی و فارسی بود. منابع او را دانشآموخته، شاعر و صاحب نثر میشناسند و در عین حال درباره سختگیری و شیوه حکومتش نقدهای جدی دارند. برج مشهور گنبد قابوس یادگار نام اوست. پیوندش با تاریخ منطقه قطعی است، اما تبدیل دودمانهای قرون میانه به هویتهای قومی امروز، بدون شواهد مستقل، روش معتبری نیست.
محمدولیخان تنکابنی
محمدولیخان تنکابنی، معروف به سپهدار، از مالکان و سیاستمداران شمال ایران بود که در مرحله پایانی مشروطه، نیروهای گیلان و مازندران را به سوی تهران رهبری کرد و سپس چند بار در رأس دولت قرار گرفت. داوری درباره او یکدست نیست و نقش منافع ملکی و تغییر موضع سیاسیاش باید در کنار سهم نظامی او دیده شود. «تنکابنی» پیوند جغرافیایی او را نشان میدهد، نه خودبهخود هویت زبانی.
جمعبندی
این شش نفر سه نوع سند را نمایندگی میکنند: سنت شفاهی با زندگینامه مبهم، اثر مکتوب با زادگاه معلوم، و شخصیت سیاسیِ مرتبط با منطقه. کنار هم گذاشتن آنان تنها زمانی مفید است که این تفاوتها حذف نشود. فهرست جامعتر باید زنان هنرمند، پژوهشگران طبری، خوانندگان محلی، فعالان تئاتر و نویسندگان شهرهای مختلف را نیز دربرگیرد و برای هر نام، زبان اثر و نوع انتساب را دقیق ثبت کند.
منابع: دانشنامه ایرانیکا: امیر پازواری؛ دانشنامه ایرانیکا: اشعار طبری نیما یوشیج؛ دانشنامه ایرانیکا: طالب آملی؛ دانشنامه ایرانیکا: ابن اسفندیار؛ دانشنامه ایرانیکا: زیاریان؛ تاریخ مشروطه: نیروهای محمدولیخان تنکابنی.
تاریخ اقوام ایران 