زبان
لری به گروه جنوبغربی زبانهای ایرانی تعلق دارد و با فارسی خویشاوند است، اما مجموعهای مستقل از گویشها و گونههاست. پژوهشگران معمولاً از لری شمالی، بختیاری و لری جنوبی سخن میگویند، ولی مرز میان آنها تدریجی است و نامگذاری محلی میتواند متفاوت باشد. لری شمالی در لرستان و پیرامون، بختیاری در چهارمحال، خوزستان و شرق لرستان، و لری جنوبی در کهگیلویه و بویراحمد و بخشهایی از فارس رواج دارد.
فارسی زبان آموزش رسمی است و تماس طولانی میان دو زبان موجب وامگیری گسترده شده است. در شهرها، تغییر سبک میان لری و فارسی بر حسب مخاطب رایج است. شعر، آواز، مثلها، سوگسرودهها و داستانهای شفاهی منابع ارزشمند زباناند. ثبت گویشهای روستایی و واژگان مرتبط با دامداری، گیاهان و محیط زاگرس اهمیت ویژه دارد، زیرا با تغییر معیشت بخشی از این دانش در معرض فراموشی است.
فرهنگ و جامعه
موسیقی لری با سازهایی چون سرنا، دهل و کمانچه، آوازهای کار و سوگ و رقصهای گروهی شناخته میشود. قالی، گبه، گلیم و بافتههای عشایری، پوشاک محلی و سیاهچادر نیز بخشهایی از میراث مادیاند. نقشها و آیینها میان بختیاری، لرستان، کهگیلویه و ممسنی متفاوتاند و بسیاری از آنها با همسایگان کرد، لک، قشقایی و فارس مبادله شدهاند.
ساختار ایل، طایفه، تیره و خانواده در تاریخ برخی مناطق مهم بوده است، ولی شکل و اصطلاحات آن ثابت و همهجا یکسان نیست. کوچ فصلی نظامی پیچیده برای بهرهبرداری از مراتع بود، نه حرکت بیهدف. امروز آموزش، اشتغال صنعتی، کشاورزی جدید، خدمات و شهرنشینی نقشهای اجتماعی را تغییر دادهاند. زنان در تولید بافتهها، دامداری، اقتصاد خانوادگی و انتقال زبان سهم اساسی داشته و دارند.
پیوستارهای لری و نامگذاری
لری شمالی، بختیاری و لری جنوبی در یک پیوستار قرار دارند، ولی تفاوت واژگان، آوا و صرف میان آنها واقعی است. نامهایی چون خرمآبادی، بختیاری، بویراحمدی و ممسنی هم به محل و هم گاه به هویت اجتماعی اشاره میکنند و نباید بدون پرسش از گویشور زیر یک برچسب حل شوند. تماس با فارسی، کردی، عربی و گویشهای خوزستان بر هر ناحیه اثر متفاوت گذاشته است. نوشتار لری بیشتر با خط فارسی–عربی است و اختلاف املایی، بازتاب جوانبودن سنت چاپ گسترده است، نه نبود ظرفیت ادبی.
موسیقی، کوچ و فرهنگ شهری
سرنا و دهل، کمانچه، آوازهای کار و سوگ، شعر شفاهی، دستبافتهها و دانش مسیرهای کوچ در حافظه فرهنگی اهمیت دارند. اما همه لرها کوچرو نبودهاند و شهرهای خرمآباد، یاسوج، شهرکرد، ایذه و مسجدسلیمان تجربههای فرهنگی متمایز دارند. روایت فرهنگ بختیاری نیز باید نقش زنان، کشاورزان، کارگران نفت و نسل دانشگاهی را در کنار خانها و کوچ ببیند. رسانه و موسیقی ضبطشده به فهم متقابل گونهها کمک کردهاند، در حالی که فارسیشدن نسل شهری، نیاز به ثبت گفتار محلی و تولید کتاب کودک را بیشتر کرده است.
منابع: Encyclopaedia Iranica: Lori Dialects؛ Encyclopaedia Iranica: Sociolinguistic Status of Lori؛ Encyclopaedia Iranica: Peoples of Iran—A General Survey؛ Encyclopaedia Iranica: Tribes of Iran.
تاریخ اقوام ایران 