.jpg)
هویت و نام
ارمنیان در زبان خود واژهٔ «های» و برای جمع «هایر» را به کار میبرند و زبانشان «هایرن» نامیده میشود. «ارمنی» نام رایج فارسی است. هویت ارمنی در ایران میتواند همزمان قومی، زبانی، دینی، محلی و ملی باشد و افراد ممکن است خود را ایرانی، ارمنی و وابسته به شهری مانند تهران، تبریز یا جلفای نو بدانند. اکثریت تاریخی به کلیسای حواری ارمنی تعلق داشتهاند، اما جماعتهای کاتولیک و پروتستان ارمنی نیز وجود دارند؛ بنابراین وابستگی کلیسایی را نباید معادل کامل قومیت دانست. همهٔ ایرانیان ارمنی نیز به یک اندازه ارمنیزبان یا مذهبی نیستند و تجربهٔ نسلها و خانوادهها متفاوت است.
زبان
ارمنی شاخهای مستقل از خانوادهٔ هندواروپایی است و خط ویژهٔ آن در اوایل سدهٔ پنجم میلادی تدوین شد. گونهٔ غالب در ایران معاصر ارمنی شرقی است، هرچند گویشهای محلی جلفا، آذربایجان و دیگر نواحی در گذشته تنوع بیشتری داشتند. تماس طولانی با فارسی و ترکی آذربایجانی در واژگان و شیوهٔ گفتار اثر گذاشته و خود زبان ارمنی نیز وامواژههای فراوان و کهنی از زبانهای ایرانی دارد. بسیاری از ارمنیان ایران دوزبانهاند؛ فارسی زبان آموزش عمومی و ارتباط فراگیر است و ارمنی در خانواده، کلیسا، مدرسه، مطبوعات و فعالیتهای فرهنگی به کار میرود. میزان انتقال زبان به نسلهای جوان یکسان نیست.
فرهنگ و جامعه
کلیسا، مدرسه، خانواده و انجمنهای ورزشی و خیریه از پایههای سازمان اجتماعی بودهاند. عید میلاد و ظهور مسیح، عید پاک، آیینهای تعمید و ازدواج و زیارت سالانهٔ تادئوس مقدس در حافظهٔ دینی جای دارند. معماری کلیساهای جلفای نو آمیزهای از سنتهای ارمنی و محیط هنری صفوی را نشان میدهد. چاپ، عکاسی، تئاتر، موسیقی، صنایع دستی، معماری، ورزش و تجارت عرصههایی بودهاند که ایرانیان ارمنی در آنها نقش داشتهاند. روزنامهٔ ارمنیزبان «آلیک» از نهادهای شناختهشدهٔ فرهنگی تهران است. خوراک و آیین خانوادگی نیز هم از سنتهای ارمنی و هم از زندگی در مناطق مختلف ایران تأثیر گرفتهاند و نباید به چند نماد ثابت فروکاسته شوند.
چندزبانگی، خط و انتقال
ارمنی زبانی مستقل از خانواده هندواروپایی و دارای الفبای ویژه خود است. در ایران، گونه شرقی ارمنی در آموزش و نشر جامعه نقش اصلی دارد، اما گفتار خانوادههای تهران، اصفهان و آذربایجان بر اثر تاریخ مهاجرت و تماس با فارسی و دیگر زبانها یکسان نیست. بسیاری از ارمنیان ایران دوزبانهاند و فارسی را در آموزش عمومی و ارتباط سراسری به کار میبرند. مدرسه، کلیسا، روزنامه، انجمن و خانواده هرکدام سهم متفاوتی در انتقال ارمنی دارند؛ کاهش کاربرد خانگی در بعضی خانوادهها را باید با داده محلی سنجید.
فرهنگ ارمنی ایران هم میراث دینی و معماری دارد و هم تاریخ چاپ، تئاتر، موسیقی، سینما، ورزش و مشارکت مدنی. جلفای نو کانون مهمی است، اما نباید تجربه همه ارمنیان ایران را نمایندگی کامل آن دانست. آیینها و خوراک نیز از تماس دیرپا با همسایگان تأثیر پذیرفتهاند. ثبت آرشیوهای خانوادگی، تاریخ شفاهی زنان و مهاجران، و دیجیتالسازی مطبوعات ارمنی امکان میدهد این میراث بدون فروکاستن آن به چند بنای مشهور مطالعه شود.
منابع: دانشنامهٔ ایرانیکا: ارمنیان ایران معاصر؛ دانشنامهٔ ایرانیکا: جلفا در دورهٔ صفوی؛ دانشنامهٔ ایرانیکا: تأثیر زبانهای ایرانی بر ارمنی؛ یونسکو: مجموعههای رهبانی ارمنی ایران؛ Iranian Studies: جامعهٔ ارمنی و تحول برداشت از اقلیت در ایران.
تاریخ اقوام ایران 