این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر عربهای ایران در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرز هویتی و زبانی. عربهای ایران جامعهای یکدست و محدود به یک استان نیستند. هویت عربی ممکن است با عربیِ خوزستانی یا گونههای عربی ساحلی و خراسانی، با تاریخ قبیلهای یا روستایی، و همزمان با هویت ایرانی و محلی پیوند داشته باشد. همه ساکنان خوزستان عرب نیستند و همه عربهای ایران نیز امروز عربی را زبان نخست خود به کار نمیبرند. در برخی آبادیهای خراسان، نام و تبار عربی حفظ شده ولی زبان به فارسی تغییر کرده است؛ در مقابل، پژوهشهای زبانشناختی هنوز چند جزیره عربیزبان خراسان را ثبت کردهاند. پس «عرب»، «عربیزبان» و «ساکن جنوب» سه مقوله هممعنا نیستند.
پهنهها و استانهای اصلی. پرپیوستترین کانون در جلگه جنوبی و غربی خوزستان، در امتداد رودهای کارون، کرخه و اروندرود و مرز عراق قرار دارد. حوزههای ساحلی و جزیرهای خلیج فارس در هرمزگان و بوشهر نیز جامعههای عرب با تاریخ دریانوردی، ماهیگیری و تجارت دارند. افزون بر آنها، منابع ایرانیکا از حضور تاریخی جامعههای عرب در فارس و چند جیب زبانی یا تبارشناختی در خراسان یاد میکنند. خود خوزستان نیز موزاییکی از عربی، فارسی، لری/بختیاری، دزفولی–شوشتری و زبانها و گویشهای دیگر است و در شرق و شمال استان، این درهمتنیدگی آشکارتر میشود.
شهرها و شهرستانهای مستند. در خوزستان، اهواز، خرمشهر، آبادان، شادگان، دشت آزادگان، هویزه، حمیدیه و بخشهایی از ماهشهر از کانونهای مهم جامعههای عرباند. سوسنگرد مرکز دشت آزادگان است و روستاهای پیرامون تالاب هورالعظیم و دشتهای غرب کارون نیز سابقه سکونت عربی دارند. در رامهرمز، شوش، شوشتر، دزفول و دیگر شهرستانهای مرکزی و شرقی، حضور عربها در کنار گروههای دیگر ثبت شده و نباید کل شهرستان را یکقومیتی دانست. در ساحل خلیج فارس، بندرلنگه، قشم و نواحی بندری هرمزگان و بوشهر شبکههای تاریخی عربزبان یا عربتبار داشتهاند، اما ترکیب هر بندر و جزیره متفاوت است.
جیبهای خراسان و مهاجرت شهری. مدخل تخصصی «عربی در ایران» آبادیها یا گروههایی را در پیرامون سرخس، تربتجام، کاشمر، تربتحیدریه، فردوس، زیرکوه، عربخانه بیرجند و نهبندان گزارش میکند و همزمان نشان میدهد که پایداری زبان در همه آنها یکسان نبوده است. این داده تاریخی نباید به کل شهرستان تعمیم داده شود. جنگ، صنعت نفت، اشتغال و تحصیل نیز مهاجرت خانوادههای عرب خوزستانی را به تهران، کرج، اصفهان، شیراز و شهرهای دیگر افزایش داده است؛ اما برای نامگذاری محله قومیِ مشخص، منبع دانشگاهی یا داده محلی لازم است.
یادآوری روششناختی. این فهرست نقشه مالکیت قومی نیست. شهرهای خوزستان و بنادر جنوب بهطور تاریخی مختلط و چندزبانهاند، و زبان خانه در نسلهای مهاجر ممکن است تغییر کند. چون سرشماری عمومی درصد قومیت را در مقیاس محله به شکلی مستقیم و منظم منتشر نمیکند، از درصدسازی و ادعای محله انحصاری پرهیز میشود.
منابع: ایرانیکا: زبان عربی در ایران؛ اطلس زبانهای ایران: زبان نیاکانی خوزستان؛ ایرانیکا: رامهرمز؛ ایرانیکا: مردمان ایران.
تاریخ اقوام ایران 