زبان
ترکمنی از شاخه اوغوزی خانواده ترکی است و با ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی خویشاوند، اما زبانی مستقل است. گویشهای ترکمنی با پیشینه طایفهای و جغرافیایی ارتباط دارند. ایرانیکا از گونههایی مانند یموت، گوکلان، سالور، ساریک و دیگران یاد میکند؛ همه آنها در ایران به یک اندازه رواج ندارند. ترکمنی ایران معمولاً با خط فارسی-عربی نوشته میشود، در حالی که ترکمنستان امروز از الفبای لاتین استفاده میکند.
دوزبانگی ترکمنی و فارسی در آموزش، کار و ارتباطات شهری گسترده است. تماس با فارسی و ترکی خراسانی بر واژگان و تلفظ اثر گذاشته و رسانههای ترکمنستان نیز در سالهای اخیر گونههای آن سوی مرز را در دسترس قرار دادهاند. ادبیات شفاهی، شعر مختومقلی، روایتهای حماسی و هنر بخشیها از پایههای مهم انتقال زبان و حافظه فرهنگیاند.
فرهنگ و جامعه
فرش و قالی ترکمن با نقشهای هندسی و هویتهای طایفهای شهرت جهانی دارد. اسب ترکمن، مسابقات اسبدوانی، موسیقی دوتار و آواز بخشی، پوشاک سرخ و سوزندوزیشده زنان و سنتهای عروسی از دیگر عناصر شناختهشدهاند. با این حال، نقشها، پوشش و آیینها میان یموت، گوکلان و مناطق مختلف تفاوت دارند و در گذر زمان نیز تغییر کردهاند.
اکثریت ترکمنهای ایران مسلمان سنیاند. نهادهای دینی، ریشسفیدان، خانواده و شبکههای محلی در جامعه نقش دارند، اما آموزش جدید، رسانه، شهرنشینی و مشارکت زنان در دانشگاه و اقتصاد، ساختارها را متحول کردهاند. اقتصاد امروز تنها بر دامداری استوار نیست و کشاورزی مکانیزه، تجارت، خدمات، صنعت و گردشگری نیز اهمیت دارند.
گویش، خط و روایت شفاهی
گونههای ترکمنی ایران با تاریخ گروههای یموت و گوکلان و با تماس با فارسی، ترکی آذربایجانی و زبانهای خراسان پیوند دارند. ترکمنیِ معیار کشور ترکمنستان و ترکمنیِ رایج در ایران در واژگان، تلفظ و تجربه خط تفاوتهایی دارند: آن سوی مرز امروز خط لاتین رسمی است، در حالی که نوشتار ترکمنی ایران غالباً از خط فارسی–عربی بهره میبرد. شعر هجایی، داستانهای حماسی و روایت بخشیها بخش مهمی از حافظه شفاهیاند و تغییر خط در سده بیستم دسترسی دو سوی مرز به آثار یکدیگر را پیچیده کرده است.
فرهنگ دشت و زندگی معاصر
دوتار، آواز و حماسهخوانی، فرش و زیور، پوشاک رنگین، مسابقات اسب و دانش پرورش اسب ترکمن عناصر شاخصاند؛ بااینحال نباید فرهنگ امروز را به اسب و کوچ تاریخی فروکاست. کشاورزی، شهرنشینی، دانشگاه، رسانه و نقش زنان بافنده و کارآفرین بخش مهم تجربه معاصر است. برخی آیینها و سبکها با دیگر مردمان آسیای میانه مشترکاند و شکل محلی آنها باید با ذکر محل و گروه ثبت شود. آموزش داوطلبانه، نشر شعر و موسیقی و ارتباط خانوادگی با ترکمنصحرا در انتقال زبان به نسل شهری اهمیت دارند. آرشیو اجراها باید نام راوی و رضایت او را نیز حفظ کند.
منابع: Encyclopaedia Iranica: Turkmens of Persia—Language؛ Encyclopaedia Iranica: Turkic–Iranian Linguistic Contacts؛ Encyclopaedia Iranica: Turkic Languages in Iran؛ Yale eHRAF World Cultures: Turkmens—Summary.
تاریخ اقوام ایران 