این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر ترکمنها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرز هویتی و زبانی. ترکمنهای ایران جامعهای ترکزبان با پیوندهای تاریخی در دو سوی مرز امروزی ایران و ترکمنستاناند، اما تابعیت، تجربه تاریخی و هویت محلی آنان در ایران را نباید با جمعیت کشور همسایه یکی گرفت. زبان ترکمنی نیز از ترکی آذربایجانی متمایز است، هرچند هر دو در خانواده زبانهای ترکی قرار میگیرند. تعلق طایفهای، سکونت روستایی یا شهری و میزان کاربرد ترکمنی در خانه میان خانوادهها متفاوت است. همچنین «ترکمنصحرا» نام یک پهنه فرهنگی–جغرافیایی است و با مرز هیچ استان یا شهرستان امروزی کاملاً منطبق نیست.
پهنهها و استانهای اصلی. کانون اصلی از دشت گرگان در جنوبشرقی دریای خزر تا دره اترک و مرز ترکمنستان کشیده میشود؛ ایرانیکا آن را دشتی نزدیک به دویست کیلومتر میان مروهتپه در شرق و گمیشان در ساحل توصیف میکند. بخش عمده این پهنه اکنون در شمال و شمالشرق استان گلستان است. امتداد شرقی در شمال خراسان شمالی، بهویژه راز و جرگلان و نوار مرزی بجنورد تا مراوهتپه، و حضورهای محدودتر در شمال خراسان رضوی دیده میشود. در جنوب جلگه و شهر گرگان، ترکمنی با فارسی، مازندرانی، کتولی، سیستانی، بلوچی و زبانهای مهاجران دیگر در تماس است.
شهرها و شهرستانهای مستند. بندرترکمن، گمیشان، آققلا، گنبدکاووس، کلاله، مراوهتپه و بخشهایی از شهرستانهای گالیکش و مینودشت از مراکز شناختهشده ترکمنها در گلستاناند. شهر گنبدکاووس به سبب مرکزیت بازار، خدمات و کشاورزی، جمعیتی چندگروهی دارد و نباید یکقومیتی توصیف شود. در خراسان شمالی، شهرستان راز و جرگلان ــ بهخصوص نواحی مرزی جرگلان ــ کانون مهم دیگری است؛ بجنورد نیز مقصد آموزشی و اداری خانوادههایی از این ناحیه است، نه شهری که بتوان کل آن را ترکمن دانست. منابع قدیمیتر نام شهرستانهای اداری بزرگتری چون گرگان و بجنورد را به کار میبرند؛ هنگام انتقال آن دادهها باید تقسیمات جدید را در نظر گرفت.
آبادیها و پراکندگی شهری. منابع تاریخی از حوزه گمیشان، کنارههای گرگانرود، جلگه اترک و گروههای یموت و گوکلان سخن میگویند. این نامهای ناحیهای برای توضیح جغرافیای تاریخی مفیدند، اما نباید به فهرست بیسند «روستاهای قومی» تبدیل شوند. اصلاحات ارضی، یکجانشینی، کشاورزی مکانیزه، راهآهن و رشد گنبد و گرگان الگوی استقرار را تغییر داده است. مهاجرت تحصیلی و شغلی نیز جامعههای ترکمن را در گرگان، بجنورد، مشهد، تهران و کرج پدید آورده، ولی برای نسبتدادن محلهای معین به آنان داده محلی مستقل لازم است.
یادآوری روششناختی. این فهرست کانونهای زبانی و تاریخی را نشان میدهد و خط مرزی انحصاری نمیسازد. ترکمنصحرا و شمال خراسان از دیرباز محل رفتوآمد، کوچ، اسکان و همزیستی گروههای متعدد بودهاند. درصد قومیِ شهرستانها از منابع غیرسرشماری قابل استنتاج قطعی نیست و تغییر زبان شهری نیز معادل تغییر هویت نیست.
منابع: ایرانیکا: زبان ترکمنهای ایران؛ ایرانیکا: دشت گرگان؛ ایرانیکا: جغرافیای گنبدکاووس؛ ایرانیکا: عشایر ایران؛ اطلس زبانهای ایران.
تاریخ اقوام ایران 