زبان
ترکی آذربایجانی از شاخه اوغوزی خانواده زبانهای ترکی است و با ترکی استانبولی و ترکمنی خویشاوندی دارد، اما زبان مستقلی با تاریخ و گونههای خود است. گونههای رایج در ایران با گونه معیار جمهوری آذربایجان تفاوتهای آوایی، واژگانی و سبکی دارند. در ایران خط فارسی-عربی برای نوشتن ترکی آذربایجانی به کار میرود، هرچند نبود یک معیار آموزشی فراگیر باعث تنوع در املا شده است.
تماس طولانی با فارسی و دیگر زبانهای ایرانی بر واژگان، آواها و ساختهای ترکی آذربایجانی ایران اثر گذاشته و در جهت مقابل نیز ترکی بر فارسی منطقهای و فارسی عمومی اثر نهاده است. در گفتار شهری، جابهجایی میان دو زبان و وامگیری متقابل رایج است. این تماس را باید بخشی از تاریخ مشترک دانست، نه نشانه «خلوص» یا «ناخالصی» یک زبان.
فرهنگ و جامعه
موسیقی عاشیقی، روایتهای کوراوغلو، شعر ترکی، فرشبافی، ورنی و گلیم، معماری بازارها و آیینهای نوروزی از جلوههای شناختهشده فرهنگ آذربایجانیاند. با این حال، تفاوت میان زندگی عشایری شاهسون، روستاهای کوهستانی، شهر صنعتی تبریز و بافت مذهبی اردبیل بسیار زیاد است. خوراک، پوشاک و موسیقی نیز از ناحیهای به ناحیه دیگر تغییر میکنند و بسیاری از آیینها با همسایگان کرد، تالش، ارمنی و فارس مشترک یا در تعاملاند.
شبکههای تجاری و حرفهای آذربایجانیان در شهرهای ایران سابقه طولانی دارد. بازار تبریز، چاپ و مطبوعات، آموزش نوین، شعر و موسیقی معاصر و مشارکت در سیاست و صنعت، بخشی از تاریخ اجتماعی این جامعه است. زنان و جوانان نیز از طریق دانشگاه، هنر و رسانههای دیجیتال شکلهای تازهای از هویت زبانی و فرهنگی را پدید آوردهاند.
گونهها، دوزبانگی و خط
ترکی آذربایجانی ایران یکدست نیست: گفتار تبریز، اردبیل، ارومیه، زنجان، همدان و شبکههای روستایی تفاوتهای آوایی و واژگانی دارند. تماس چندسدهای با فارسی، کردی، تاتی، تالشی، ارمنی و آشوری و رفتوآمد با قفقاز در این تنوع اثر گذاشته است. بیشتر نوشتار معاصر آذربایجانی در ایران با خط فارسی–عربی تولید میشود، در حالی که در جمهوری آذربایجان خط لاتین رسمی است؛ این تفاوت خط، مبادله کتاب و آموزش را دشوارتر میکند. دوزبانگی فارسی–ترکی در شهرها گسترده است، ولی میزان انتقال زبان در خانوادهها یکسان نیست.
فرهنگ زنده و میراث مشترک
موسیقی عاشیقی، روایتهای ددهقورقود، بایاتیها، رقصها، صنایع دستی و خوراک منطقه عناصر مهماند، اما شکل اجرای آنها از مغان تا تبریز و ارومیه تغییر میکند. عاشیق هم شاعر و خواننده و هم راوی است و سنت او با دیگر حوزههای اوغوزی پیوند دارد. بسیاری از آیینها، از نوروز تا سوگواریهای مذهبی، با همسایگان مشترکاند؛ بنابراین شباهت فرهنگی را نباید سند مالکیت انحصاری دانست. پژوهش مسئولانه باید آثار ترکی و فارسی نویسندگان آذربایجانی، فرهنگ شهری و روستایی، و تجربه زنان و نسل مهاجر را کنار هم ببیند.
منابع: Encyclopaedia Iranica: Azerbaijan—Geography؛ Encyclopaedia Iranica: Population, Occupations and Culture of Azerbaijan؛ Encyclopaedia Iranica: The Iranian Language of Azerbaijan؛ Encyclopaedia Iranica: Azeri Turkish؛ Encyclopaedia Iranica: Turkic–Iranian Linguistic Contacts.
تاریخ اقوام ایران 