معرفی
تاتهای ایران نامی فراگیر برای مجموعهای از جوامع کوچک ایرانیزبان در شمالغرب، دامنههای البرز و بخشهایی از مرکز شمالی کشور است. آنان در روستاها و شهرهایی از قزوین، زنجان، اردبیل، آذربایجان شرقی، البرز و استان مرکزی و نقاط دیگر زندگی میکنند و به گونههایی سخن میگویند که در پژوهشها غالباً «تاتی ایران» یا «تاتی جنوبی» نامیده میشوند. این جوامع شبکهای یکپارچه با فرهنگ کاملاً یکسان نیستند؛ فاصله جغرافیایی، تماس با ترکی آذربایجانی و فارسی و تاریخ محلی سبب تفاوت فراوان شده است.
تات در ایران باید از «تات قفقاز» تفکیک شود. زبان تاتی قفقاز در جمهوری آذربایجان و داغستان به فارسی نزدیکتر و معمولاً در شاخه جنوبغربی قرار میگیرد، در حالی که گونههای موسوم به تاتی در ایران شمالغربیاند. اشتراک نام الزاماً به معنی یک زبان یا تبار واحد نیست.
نام و هویت
واژه «تات» در دورههای مختلف در جهان ایرانی و ترکزبان کاربردهای گوناگون داشته و گاهی بر یکجانشینان یا فارسیزبانان در برابر گروههای ترکزبان اطلاق شده است. بعدها در بعضی مناطق به نام مشخص زبان و جامعه محلی تبدیل شد. از این رو نمیتوان هر کاربرد تاریخی تات را مستقیماً به تاتهای امروز ایران نسبت داد.
خودنامگذاری نیز متنوع است. فرد ممکن است خود را تات، تاکستانی، شالی، هرزندی، وفسـی، اشتهاردی یا با نام روستای خود معرفی کند. در بعضی نقاط «تاتی» بیش از آنکه قومیت باشد نام گفتار محلی است. پژوهش باید بپرسد مردم در خانه، میان همسایگان و در موقعیت رسمی چه نامهایی به کار میبرند.
پیشینه تاریخی
پیش از گسترش زبانهای ترکی در آذربایجان و بخشهایی از شمالغرب ایران، زبانهای ایرانی در این پهنه رواج گستردهتری داشتند. از سدههای میانه، مهاجرت و استقرار گروههای ترکزبان، حکومتها، تجارت و دوزبانگی به تغییر تدریجی زبان بسیاری از نواحی انجامید. گونههای تاتی امروز را میتوان بازمانده مجموعهای بزرگتر از گفتارهای ایرانی شمالغرب دانست، اما آنها نمونه یخزده یک «زبان مادی» یا «آذری باستان» نیستند؛ هر کدام طی قرنها تغییر و وامگیری داشتهاند.
آثار مکتوب قدیمی به این زبانها محدود است و بخش عمده اطلاعات از پژوهش میدانی سده بیستم و بیستویکم میآید. دستورهای محلی، واژهنامهها و ضبط روایتهای شفاهی نشان میدهند که شباهتها در کنار تفاوتهای عمیق وجود دارد. تاریخ هر آبادی باید با اسناد محلی، الگوی ازدواج و مسیرهای بازار مطالعه شود.
جغرافیا
یکی از کانونهای شناختهشده تاتی جنوبی، شهرستانهای تاکستان و بوئینزهرا و روستاهای پیرامون قزوین است. اشتهارد در البرز، وفس و نواحی همسایه در استان مرکزی، طارم و روستاهایی در زنجان، شاهرودِ خلخال و آبادیهایی در اردبیل و هرزند و کرینگان در آذربایجان شرقی نیز در پژوهشها ذکر میشوند. همه این گونهها لزوماً برای یکدیگر قابل فهم کامل نیستند و قرار دادن آنها در یک عنوان بیشتر بر خویشاوندی و تاریخ زبانی دلالت دارد.
تاتی غالباً به صورت جزیرههای زبانی میان مناطق فارسیزبان یا ترکزبان باقی مانده است. جاده، مدرسه، مهاجرت و ازدواج میانمنطقهای مرزهای این جزیرهها را تغییر دادهاند. نقشههای اینترنتی که سطح بزرگی را یکرنگ نشان میدهند ممکن است تفاوت روستاها یا عقبنشینی زبان در نسل جدید را پنهان کنند.
زبان
گونههای تاتی ایران در شاخه شمالغربی زبانهای ایرانی قرار دارند و با تالشی و برخی زبانهای مرکزی پیوندهای تاریخی و ناحیهای نشان میدهند. ویژگیهایی مانند تمایز جنس دستوری در بعضی گونهها، حالت مستقیم و غیرمستقیم اسم، ساختهای گذشته و واژگان کهن برای زبانشناسی تطبیقی مهماند. این ویژگیها در همه نقاط یکسان حفظ نشدهاند؛ تماس طولانی با ترکی و فارسی نیز بر آوا، واژه و حتی دستور اثر گذاشته است.
تاتی بیشتر زبان گفتاری است و برای نوشتن آن صورتهایی از خط فارسی استفاده میشود، اما معیار واحد آموزشی ندارد. بسیاری از سخنگویان به فارسی و در شمالغرب به ترکی آذربایجانی نیز مسلطاند. در برخی آبادیها کودکان هنوز تاتی را در خانه میآموزند و در برخی دیگر زبان عمدتاً نزد سالمندان باقی مانده است. بنابراین ارزیابی پایداری باید برای هر محل جداگانه انجام شود.
فرهنگ و جامعه
فرهنگ تاتهای ایران از محیط محلی جدا نیست. باغداری انگور در تاکستان، کشاورزی و باغهای وفس، دامداری در دامنهها و بازارهای منطقهای بر خوراک، تقویم کار و آیینها اثر گذاشتهاند. موسیقی، قصه، ترانه عروسی، لالایی و ضربالمثلها منابع مهم زباناند. بسیاری از آیینهای نوروز، سوگواری و زیارت با همسایگان مشترکاند و صورت محلی واژگان و اجرا به آنها تمایز میدهد.
اکثریت تاتهای ایران مسلمان شیعهاند، اما دین بهتنهایی آنان را تعریف نمیکند. زندگی شهری، آموزش دانشگاهی و مهاجرت حرفهای الگوهای خانواده را تغییر دادهاند. نمایش فرهنگ تنها با پوشاک جشنوارهای ممکن است تجربه روزمره و تنوع طبقاتی را نادیده بگیرد.
پراکندگی و مهاجرت
مهاجرت از روستاها به قزوین، کرج، تهران، زنجان، اراک و دیگر مراکز فرصتهای اقتصادی و آموزشی ایجاد کرده، اما تماس روزانه با زبان غالب را افزایش داده است. خانوادههای مهاجر ممکن است نام محلی خود را حفظ کنند ولی زبان را کمتر منتقل کنند. سرشماری ایران معمولاً تعداد تاتها یا تاتیزبانان را جداگانه ثبت نمیکند؛ به همین دلیل آمارهای قطعی فضای مجازی باید با احتیاط دیده شوند.
نکات پژوهشی
- تاتی ایران با تاتی قفقاز و زبان یهودی-تاتی یکی گرفته نشود.
- نام تات در منابع تاریخی همیشه معنای قومی امروز ندارد.
- هر گونه محلی جداگانه مستند و میزان فهم متقابل سنجیده شود.
- پایداری زبان در سطح روستا و نسل بررسی شود، نه فقط استان.
- نقشه و آمار تنها با منبع و روش روشن استفاده شود.
منابع برای مطالعه بیشتر
- Encyclopaedia Iranica: The Iranian Language of Azerbaijan
- Encyclopaedia Iranica: Central Dialects
- Encyclopaedia Iranica: Eshtehardi
- Journal of the IPA: Southern Tati—Takestani Dialect
- Atlas of the Languages of Iran
تاریخ اقوام ایران 