این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر لرها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرز هویتی و زبانی. «لر» عنوانی فراگیر برای چند جامعه و پیوستار زبانی در زاگرس است و با نام یک استان برابر نیست. در پژوهش زبانشناختی معمولاً میان لری شمالی، لری جنوبی و گونههای بختیاری تمایز گذاشته میشود؛ لکی نیز در مرز لری و کردی جایگاهی مورد بحث دارد و هویت گویشورانش را نباید از روی طبقهبندی زبانشناسی تعیین کرد. بسیاری از بختیاریها خود را هم بختیاری و هم در معنایی گستردهتر لر میشناسند، اما کاربرد محلی نامها یکسان نیست. از سوی دیگر، همه ساکنان لرستان یا چهارمحالوبختیاری لزوماً لرزبان نیستند و همه لرها نیز در این دو استان زندگی نمیکنند.
پهنهها و استانهای اصلی. حوزه لری در امتداد زاگرس از جنوب همدان و استان لرستان به چهارمحالوبختیاری، شرق و شمال خوزستان، کهگیلویهوبویراحمد و شمالغرب فارس کشیده میشود. لری شمالی بیشتر با لرستان و بخشهایی از همدان و خوزستان پیوند دارد؛ بختیاری در دو سوی ارتفاعات زاگرس، از چهارمحال تا خوزستان، و لری جنوبی در کهگیلویهوبویراحمد و نواحی مجاور فارس، بوشهر و خوزستان گسترش دارد. این حوزهها پیوستارند و با کردی در شمالغرب، فارسی و گویشهای مرکزی در شرق و عربی و دزفولی–شوشتری در جلگه خوزستان تماس دارند.
شهرها و شهرستانهای مستند. خرمآباد، دورود، ازنا، الیگودرز، بروجرد، سلسله، دلفان، کوهدشت و پلدختر از مراکز مهم در لرستاناند، هرچند بروجرد و برخی نواحی شمالی تاریخ گویشیِ ویژه و سکونت مختلط دارند. در چهارمحالوبختیاری، شهرکرد، فارسان، کوهرنگ، اردل، کیار، لردگان و خانمیرزا؛ در خوزستان، ایذه، باغملک، مسجدسلیمان، لالی، اندیکا، گتوند و بخشهایی از شوشتر و دزفول؛ و در کهگیلویهوبویراحمد، یاسوج، بویراحمد، دنا، کهگیلویه، چرام، باشت و بهمئی اهمیت دارند. در فارس نیز ممسنی، رستم و سپیدان و بخشهایی از کازرون و ممسنی تاریخی در امتداد لری جنوبی قرار میگیرند.
آبادیهای تاریخی و مهاجرت شهری. ایرانیکا روستای گیان در غرب نهاوند را بهطور مشخص نمونهای از لری شمالی میداند و مدخل ممسنی، ناحیه تاریخی میان باشت و اردکان فارس را مستند میکند. این نمونهها برای نشاندادن امتداد جغرافیاییاند، نه تعیین هویت تمام روستاهای پیرامون. کوچ فصلی تاریخی بختیاریها میان گرمسیر خوزستان و سردسیر چهارمحال، و سپس یکجانشینی، آموزش و اشتغال نفتی و صنعتی، پراکندگی را پیچیده کرده است. اهواز، اصفهان، شیراز، تهران و کرج مقصدهای عمده مهاجرتاند، ولی ادعای محله قومی نیازمند مطالعه مستقل است.
یادآوری روششناختی. فهرست حاضر مرز انحصاری ترسیم نمیکند. زاگرس و شهرهای مهاجرپذیر آن محل همزیستی لرها، کردها، عربها، فارسها، ترکها و گروههای دیگر است. زبان و هویت در امتدادهای مرزی ممکن است مرحلهبهمرحله تغییر کنند؛ بنابراین از درصدهای قومیِ بدون سرشماری مستقیم و از تعمیم نام یک ایل به کل شهرستان پرهیز میشود.
منابع: ایرانیکا: زبان لری؛ ایرانیکا: گویشهای لری؛ ایرانیکا: وضعیت اجتماعی زبان لری؛ ایرانیکا: گویش گیان؛ ایرانیکا: ممسنی.
تاریخ اقوام ایران 