این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر آذری‌ها و ترک‌های آذربایجانی در ایران می‌پردازد. نام‌بردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاه‌های یادشده غالباً چندزبانه و مختلط‌اند.

گستره جغرافیایی در ایران

مرز هویتی و زبانی. در ایران، «آذری» یا «ترک آذربایجانی» معمولاً به جامعه‌ای با خودشناسی آذربایجانی و پیوند با زبان ترکی آذربایجانی اشاره دارد؛ اما زبان، تبار خانوادگی و هویت منطقه‌ای همیشه بر هم منطبق نیستند. نباید این عنوان را با «آذریِ ایرانیِ تاریخی» ــ نامی که در پژوهش زبان‌شناسی برای زبان ایرانیِ پیشاترک‌شدنِ آذربایجان به کار می‌رود ــ اشتباه کرد. همچنین همه ساکنان استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل ترک‌زبان نیستند: این ناحیه از دیرباز با کردی، ارمنی، آشوری، تاتی، تالشی و فارسی تماس داشته است. منابع ایرانیکا بر ناهمگنی زبانیِ آذربایجان و وجود نواحی دوزبانه تأکید دارند.

پهنه‌ها و استان‌های اصلی. پیوسته‌ترین پهنه ترکی آذربایجانی در شمال‌غرب ایران، بیشتر آذربایجان شرقی و اردبیل، بخش‌های وسیعی از آذربایجان غربی و زنجان و امتدادهایی به سوی قزوین را دربر می‌گیرد. در استان‌های همدان، گیلان و مرکزی نیز شهرستان‌ها و روستاهای ترک‌زبان وجود دارد. این گستره در غربِ دریاچه ارومیه و جنوب استان آذربایجان غربی با حوزه‌های کردی و آشوری/ارمنی تاریخی درهم می‌آمیزد؛ در جنوب‌شرقی نیز با تاتی، فارسی و گیلکی پیوستارها و جزیره‌های زبانی می‌سازد. بنابراین خط مرزی استان یا یک نقشه کلی، برای تعیین هویت تک‌تک آبادی‌ها کافی نیست.

شهرها و شهرستان‌های مستند. از کانون‌های اصلی می‌توان تبریز، مراغه، مرند، شبستر، اهر، هریس، سراب، میانه، بناب و ملکان در آذربایجان شرقی؛ اردبیل، مشگین‌شهر، پارس‌آباد، گرمی، بیله‌سوار و نمین در اردبیل؛ زنجان، ابهر، خرمدره، سلطانیه و قیدار در زنجان؛ و خوی، سلماس، ماکو، ارومیه و شاهین‌دژ در آذربایجان غربی را نام برد. ارومیه، سلماس، نقده و برخی شهرستان‌های جنوبی و غربی استان نمونه‌های روشنِ سکونت و تاریخ چندزبانه‌اند و نباید با برچسبی انحصاری معرفی شوند. در قزوین و تاکستان و بخش‌هایی از استان همدان نیز شبکه‌های روستایی و شهری ترک‌زبان ثبت شده است. نام آبادی یا محله‌ای خاص تنها وقتی باید افزوده شود که اطلس میدانی یا تک‌نگاری محلی آن را تأیید کند.

پراکندگی شهری و مهاجرت. مهاجرت‌های تجاری، صنعتی، دانشگاهی و خانوادگی، حضور آذربایجانی‌ها را در تهران و ری، کرج، قم، مشهد و دیگر مراکز استان‌ها گسترش داده است. تهران از دوره قاجار و سپس در موج‌های شهرنشینی جدید، مقصد مهم مهاجران آذربایجان بوده؛ با این حال، نبود آمار قومیِ محله‌به‌محله اجازه نمی‌دهد یک محله معاصر را بدون سند «آذری‌نشین» اعلام کنیم. شبکه بازار، انجمن‌های استانی، آیین‌ها و خانواده‌های گسترده می‌توانند هویت را حفظ کنند، حتی وقتی زبان عمومی نسل بعد فارسی است.

یادآوری روش‌شناختی. این فهرست کانون‌های مستند را نشان می‌دهد، نه مرز انحصاری یک قوم. در شمال‌غرب ایران جابه‌جایی فصلی، ازدواج، مهاجرت و دوزبانگی سابقه طولانی دارد؛ شهرها و روستاهای بسیاری مختلط‌اند و مرز زبانی ممکن است از یک دهستان به دهستان دیگر تغییر کند. از درصدهای قومیِ بدون داده سرشماری مستقیم نیز باید پرهیز کرد.

منابع: ایرانیکا: جغرافیای آذربایجان؛ ایرانیکا: جمعیت و فرهنگ آذربایجان؛ ایرانیکا: ترکی آذربایجانی؛ ایرانیکا: زبان‌های ترکی ایران؛ اطلس زبان‌های ایران.