معرفی
زرتشتیان ایران جامعهای دینی و فرهنگیاند که آیین آنان در سنت به آموزههای زرتشت یا زردشت نسبت داده میشود. زرتشتیگری یکی از مهمترین سنتهای دینی تاریخ ایران است و در دورههایی از ایران باستان، بهویژه عصر ساسانی، با نهادهای حکومتی پیوند نزدیک داشت. با این حال، «زرتشتی» نام یک قوم جداگانه نیست و نباید همهٔ مردم ایران باستان یا همهٔ سنتهای پیش از اسلام را بدون بررسی زرتشتی خواند. جامعهٔ زرتشتیِ امروز حاصل تداوم دینی، سازگاری با شرایط تاریخی، مهاجرت و بازسازی نهادهای جمعی در یزد، کرمان، تهران و مهاجرنشینهای خارج از ایران است.
نام و هویت
نام زرتشت در زبان اوستایی به صورت «زَرَتوشتره» و در منابع یونانی «زوروآستر» آمده است. پیروان این دین خود را «زرتشتی» یا «زردشتی» مینامند و در متون فارسی تاریخی از واژههایی مانند «بهدین» نیز استفاده شده است. در پژوهش جدید میان شخصیت تاریخی زرتشت، آموزههای گاهان، سنت اوستاییِ متأخر و سازمان دینی دورهٔ ساسانی تمایز گذاشته میشود. تاریخ دقیق زندگی زرتشت و محل فعالیت او محل اختلاف است و ارائهٔ یک تاریخ قطعی یا نسبتدادن او به شهر مشخص بدون توضیح اختلاف نظر علمی درست نیست.
پیشینهٔ تاریخی
کهنترین بخش اوستا، گاهان، به زبان اوستایی کهن سروده شده است. در دورههای بعد مجموعهای از نیایشها، قوانین آیینی و روایتهای دینی شکل گرفت. جایگاه دقیق زرتشتیگری در عصر هخامنشی موضوع بحث پژوهشگران است؛ کتیبههای شاهی از اهورامزدا یاد میکنند، اما رابطهٔ آنها با همهٔ اجزای سنت زرتشتیِ شناختهشدهٔ بعدی ساده و مستقیم نیست. در دورهٔ اشکانی سنتهای متنوع ایرانی ادامه داشت و در عصر ساسانی روحانیت و آتشکدهها سازمانیافتگی بیشتری یافتند. بخش مهمی از متون پهلوی که دانش دینی را منتقل میکنند در اواخر ساسانی یا سدههای نخست اسلامی تدوین و بازنویسی شدند.
پس از فتح ایران به دست مسلمانان در قرن هفتم میلادی، زرتشتیان به تدریج موقعیت سیاسی پیشین خود را از دست دادند. تغییر دین در طی چند سده و تحت تأثیر عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی رخ داد، نه در یک زمان و به یک شکل در سراسر کشور. جماعتهای مهمی در یزد و کرمان باقی ماندند. گروههایی نیز در سدههای میانه به هند رفتند و جامعهٔ پارسیان را پدید آوردند. رابطهٔ پارسیان هند با زرتشتیان ایران در قرن نوزدهم، از طریق نمایندگان و انجمنهای خیریه، در کاهش فشارهای مالی، ساخت مدرسه و بهبود وضعیت اجتماعی نقش داشت.
از اواخر قاجار، زرتشتیان از یزد و کرمان به تهران و مراکز تجاری مهاجرت کردند. در انقلاب مشروطه و نهادهای جدید آموزشی و اقتصادی حضور داشتند. در دورهٔ پهلوی، مدرسهها، انجمنها و آتشکدههای تازه گسترش یافت و بازخوانی میراث ایران باستان بر تصویر عمومی جامعه اثر گذاشت. در جمهوری اسلامی، زرتشتیان به عنوان اقلیت دینی شناختهشده دارای نهادهای انجمنی و نماینده در مجلساند، هرچند تجربههای اجتماعی آنان، مانند هر جامعهٔ اقلیت، یکدست نیست.
جغرافیای سکونت
یزد و روستاهای پیرامون آن مانند شریفآباد، چم، رحمتآباد و الهآباد از کانونهای تاریخی بودهاند. در کرمان نیز محلهها، آتشکدهها و باغهای زرتشتی بخشی از میراث شهرند. مهاجرت داخلی از قرن نوزدهم، تهران را به بزرگترین مرکز نهادی و جمعیتی تبدیل کرد و خانوادههایی در شیراز، اصفهان و شهرهای صنعتی مستقر شدند. مکانهایی چون آتشکدهٔ یزد، آتشکدهٔ کرمان، زیارتگاههای پیرامون یزد و دخمههای تاریخی، افزون بر ارزش دینی، اسناد معماری و اجتماعی جامعهاند.
زبان
زبان روزمرهٔ بیشتر زرتشتیان امروز فارسی است. در یزد و کرمان، گونههایی از زبان ایرانی مرکزی که در منابع با نامهایی چون دری زرتشتی، گورونی یا بهدینی شناخته میشوند، در محیط خانوادگی کاربرد داشتهاند. این زبان با دری افغانستان متفاوت است. کاهش انتقال نسلی آن یکی از نگرانیهای میراث زبانی است. اوستایی زبان متون مقدس و نیایش است و فارسی میانه یا پهلوی زبان بخش بزرگی از تفسیرها و کتابهای دینی متأخر است. روحانیان و پژوهشگران برای خواندن متون، آموزش تخصصی این زبانها و خطها را دنبال میکنند.
باورها، آیینها و فرهنگ
در مرکز الهیات زرتشتی، اهورامزدا، راستی یا «اَشه»، مسئولیت اخلاقی انسان و گزینش میان نیکی و بدی قرار دارد. عبارت «اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک» خلاصهای مشهور از اخلاق دینی است، هرچند تمام پیچیدگی سنت را دربر نمیگیرد. آتش در زرتشتیگری موضوع پرستش نیست؛ نماد روشنایی، پاکی و حضور نظم مینوی است و در آتشکده با مراقبت آیینی نگهداری میشود. آب، خاک و دیگر عناصر نیز حرمت دارند.
سدرهپوشی یا نوزوت آیین پذیرش مسئولیت دینی است. گاهنبارها جشنهای فصلی و جمعیاند و نوروز، مهرگان، سده و جشنهای ماهانه جایگاه فرهنگی مهم دارند. آیینهای ازدواج، درگذشت و یادبود، سفرههای مناسبتی و خوراکهای جمعی در هر منطقه ویژگیهایی یافتهاند. دخمهگذاری شیوهٔ تاریخی مواجهه با پیکر درگذشتگان بود، اما در ایران معاصر کنار گذاشته شده و آرامستانهای زرتشتی با روشهای جدید به کار میروند. هرگونه معرفی این آیینها باید میان رویهٔ تاریخی و عمل امروز تفاوت بگذارد.
مهاجرت و پراکندگی
مهاجرت زرتشتیان ایرانی به هند سابقهای طولانی دارد و پارسیان هند جامعهای مستقل با تاریخ و سنتهای خاص خود ساختهاند. در دوران جدید، مهاجرت به بریتانیا، آمریکای شمالی، استرالیا و کانادا افزایش یافت. در مهاجرنشینها، انجمنها و مراکز دینی به حفظ جشنها، آموزش کودکان و پیوند با ایران کمک میکنند. در عین حال، بحثهایی دربارهٔ ازدواج برونگروهی، پذیرش نوکیشان و تعریف عضویت جامعه وجود دارد که دیدگاه واحدی دربارهٔ آنها نیست.
نکات پژوهشی
- میان دین زرتشتی، فرهنگ عمومی ایران باستان و هویت قومی تفاوت گذاشته شود.
- تاریخ و زادگاه زرتشت قطعی نیست و باید اختلاف دیدگاهها ذکر شود.
- مناسک تاریخی را نباید بدون بررسی به جامعهٔ معاصر نسبت داد.
- منابع دروندینی، گزارش مسافران و اسناد دولتی هر یک محدودیت و زاویهٔ دید خاص دارند.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
- دانشنامهٔ ایرانیکا: تاریخ زرتشتیگری تا فتح عربی
- دانشنامهٔ ایرانیکا: از فتح عربی تا دورهٔ جدید
- دانشنامهٔ ایرانیکا: زرتشتیان در ایران
- دانشنامهٔ ایرانیکا: زرتشتیان یزد و کرمان در قرن نوزدهم
تاریخ اقوام ایران 