این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر تاتها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرزهای هویتی و زبانی
«تات» در ایران نام یک قلمرو پیوسته یا یک گونه زبانی واحد نیست. این عنوان برای مجموعهای از جوامع و گویشهای ایرانی شمالغربی به کار رفته که در جزیرههای زبانی از قزوین و زنجان تا اردبیل و آذربایجان شرقی پراکندهاند. طبقهبندی پژوهشگران درباره مرز تاتی با تالشی، هرزندی، وفسی، رودباری و دیگر گویشهای مرکزی یکسان نیست. همچنین تاتیِ ایران را نباید با «تاتی قفقاز» که به گونههای ایرانی جنوبغربی در جمهوری آذربایجان و داغستان گفته میشود، یکی گرفت. خودِ گویشوران نیز ممکن است نام روستا یا شهر و نام گویش محلی را بر برچسب کلی تات مقدم بدانند.
استانها و پهنههای اصلی
منسجمترین خوشه جنوبی تاتی در استان قزوین، بهویژه شهرستان تاکستان و دشت جنوب و جنوبغرب قزوین قرار دارد. یک خوشه دیگر در طارمِ استان زنجان و نواحی مجاورِ رودبار دیده میشود. در جنوب اردبیل، شهرستان خلخال و آبادیهای پیرامون آن بخشی از پیوستار تاتی–تالشیاند. در آذربایجان شرقی، بازماندههای گویشی هرزندی و کرینگانی در آبادیهای محدودی ثبت شدهاند. اشتهارد در استان البرز نیز یک جزیره مهم تاتی است. در استان مرکزی، وفْس، الویر و ویدر در بحث گویشهای تاتی یا مرکزی ذکر میشوند، اما جایگاه ردهشناختی آنها محل اختلاف است و نباید بدون توضیح همگی را یکدست «تات» نامید.
شهرها و آبادیهای مستند
- قزوین: تاکستان، شال، اسفرورین، دانسفهان و سگزآباد؛ پژوهشهای گویششناختی آبادیهایی مانند چالی و خیارج را نیز در خوشه جنوبی بررسی کردهاند.
- البرز و مرکزی: اشتهارد دارای مدخل مستقل زبانشناختی در ایرانیکاست؛ وفْس، الویر و ویدر نمونههای مهم برای نشاندادن مرز مبهم تاتی و گویشهای مرکزیاند.
- زنجان، اردبیل و آذربایجان شرقی: طارم، خلخال و جزیرههای هرزندی و کرینگانی؛ در اینجا تغییر زبان به ترکی آذری و چندزبانگی، نقشه تاریخی را دگرگون کرده است.
از معرفی یک «محله تات» در قزوین، کرج یا تهران باید پرهیز کرد، مگر آنکه پژوهش محلهمحور مستقلی وجود داشته باشد. نام آبادی نیز بهتنهایی اثبات نمیکند که همه ساکنان امروز تاتیزبان یا دارای یک خودشناسی قومی واحدند.
پراکندگی مهاجرتی شهری
قزوین، زنجان، کرج، تهران و تبریز مقصدهای طبیعی مهاجرت از این جزیرههای روستایی و شهری بودهاند. مهاجرت، ازدواج و فارسیگرایی یا ترکیگرایی زبانی میتواند پیوند هویتی را حفظ کند، حتی اگر زبان در نسل بعد کمتر به کار رود. چون سرشماری رسمی، تاتها و زبان مادری را با جزئیات لازم ثبت عمومی نمیکند، اندازه یا محدوده این جمعیتهای مهاجر قابل ترسیم دقیق نیست.
هشدار روششناختی: نقاط یادشده همگی مختلطاند و «تاتی» یک برچسب طیفی و پژوهشی نیز هست. فهرست حاضر انحصار سرزمینی ایجاد نمیکند و هویت هیچ فرد یا آبادی را صرفاً بر پایه موقعیت جغرافیایی تعیین نمیکند.
منابع این بخش
- Iranian Studies — The Tati Language Group in the Sociolinguistic Context of Northwestern Iran and Transcaucasia
- Encyclopaedia Iranica — Eštehārdi
- Encyclopaedia Iranica — Central Dialects
- Atlas of the Languages of Iran
- Ehsan Yarshater — A Grammar of Southern Tati Dialects
تاریخ اقوام ایران 