این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر کردها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرز هویتی و زبانی. «کرد» در ایران یک هویت قومی واحد با یک گونه گفتاری واحد نیست. کردی مجموعهای از گونههای ایرانی غربی است و در کنار آن، برخی جامعههایی که خود را کرد میدانند به گورانی/هورامی یا لکی سخن میگویند؛ جایگاه زبانشناختی لکی و نسبت دقیق گورانی با کردی نیز در پژوهشها بحثبرانگیز است. در مقابل، سخنگفتن به فارسی یا ترکی در محیط شهری لزوماً هویت کردی خانواده را از میان نمیبرد. بنابراین مرز قومنگارانه، مرز گونه زبانی و مرز چهار استان غربی را نباید یکسان فرض کرد.
پهنهها و استانهای اصلی. کانون پیوستهتر در زاگرس شمالی و میانی، استان کردستان، بخش بزرگی از کرمانشاه، نواحی کردنشین آذربایجان غربی و بخشهایی از ایلام را شامل میشود. در شمالشرق، جامعههای کردِ خراسان ــ عمدتاً با گونههای کرمانجی ــ پهنهای جدا از غرب کشور دارند که ریشه آن با جابهجاییهای تاریخی پیوند خورده است. افزون بر این دو کانون، خانوادهها و آبادیهای کردی در حاشیههایی از همدان، زنجان، قزوین و دیگر استانها گزارش شدهاند. ایرانیکا درباره خراسان تصریح میکند که آمار رسمی جدید قومیت را جداگانه ثبت نمیکند؛ در نتیجه نقشه باید بر داده زبانی و تاریخ سکونت تکیه کند.
شهرها و شهرستانهای مستند. در استان کردستان، سنندج، سقز، بانه، مریوان، دیواندره، کامیاران، دهگلان و سروآباد از مراکز مهماند. در آذربایجان غربی، مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، اشنویه و بخشهایی از نقده و ارومیه در پهنه کردی جای میگیرند، با این هشدار که چند شهر و شهرستان اخیر چندزبانهاند. در کرمانشاه، کرمانشاه، پاوه، جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی، دالاهو، اسلامآباد غرب، سرپلذهاب، قصرشیرین و گیلانغرب اهمیت دارند؛ خود شهر کرمانشاه نمونه برجسته دوزبانگی فارسی–کردی است. در ایلام، ایلام، ایوان، چرداول، سیروان، ملکشاهی و مهران در حوزه گونههای کردی جنوبی قرار میگیرند، در کنار نواحی لری و عربی استان.
خراسان و پراکندگی شهری. پژوهش تخصصی ایرانیکا حضور تاریخی کردها را در بجنورد، شیروان، قوچان، اسفراین و پیرامون آنها، و نیز آبادیهایی در مسیرهای چناران، درگز، کلات، نیشابور و سبزوار ثبت میکند. مشهد مقصد مهم مهاجرتِ کردهای خراسان و غرب کشور است، اما همان منبع هشدار میدهد که از حضور پرشمار نمیتوان نتیجه گرفت مشهد «شهری کردی» است. تهران، کرج، تبریز و دیگر کلانشهرها نیز جامعههای مهاجر کردی دارند، ولی تعیین محله قومیِ ثابت بدون مطالعه معتبر درست نیست.
یادآوری روششناختی. این فهرست مرزبندی انحصاری نیست. غرب ایران و شمال خراسان شبکهای از سکونت مختلط، دوزبانگی، کوچ و مهاجرتاند؛ در یک شهرستان ممکن است کردها در کنار ترکها، فارسها، لرها، عربها، آشوریان و دیگر گروهها زندگی کنند. هیچ درصد جمعیتی یا ادعای «اکثریت قومی» بدون پیمایش مستقیم در این متن ارائه نمیشود.
منابع: ایرانیکا: جامعههای کردی خراسان؛ ایرانیکا: زبانهای کرمانشاه؛ ایرانیکا: جغرافیای کرمانشاه؛ اطلس زبانهای ایران: ایلام؛ ایرانیکا: مردمان ایران.
تاریخ اقوام ایران 