زبان
عربی خوزستانی در خانواده گویشهای عربی بینالنهرینی و خلیجی قرار میگیرد و با عربی معیار تفاوتهای آوایی، دستوری و واژگانی دارد. نزدیکی جغرافیایی و تاریخی با جنوب عراق و کویت در آن قابل مشاهده است، اما تماس طولانی با فارسی و زبانهای ایرانی نیز اثرهای روشنی بر واژگان و گفتار گذاشته است. در سواحل خلیج فارس، گونههای عربی محلی میتوانند با گویشهای خوزستان تفاوت داشته باشند.
فارسی زبان آموزش رسمی و ارتباط سراسری است و بسیاری از عربهای ایران دوزبانهاند. میزان انتقال عربی به نسل بعد بسته به محیط روستایی یا شهری، رسانه، خانواده و مهاجرت متفاوت است. ثبت قصهها، شعرها، ضربالمثلها و واژگان محلی برای شناخت تنوع زبان و جلوگیری از از دست رفتن میراث شفاهی اهمیت دارد.
فرهنگ و جامعه
فرهنگ عربهای ایران با محیط رودخانهای، نخلستانی، تالابی، ساحلی یا ایلی پیوندهای گوناگون دارد. مضیف و سنت مهماننوازی، شعر عربی، موسیقی و رقصهای محلی، آیینهای قهوه، صنایع حصیری و دانش نخلداری از عناصر شناختهشده برخی مناطقاند؛ اما تعمیم آنها به همه جوامع عرب درست نیست. فرهنگ شهری آبادان و خرمشهر، زندگی تالاب هورالعظیم و جامعه ساحلی هرمزگان هر یک تاریخ مستقل دارند.
دین و آیین نیز متنوع است؛ اکثریت عربهای خوزستان شیعهاند و در سواحل جنوب جوامع سنی نیز حضور دارند. ساختارهای قبیلهای در برخی مناطق هنوز در شبکه خویشاوندی و حل اختلاف نقش دارند، ولی شهرنشینی، تحصیلات و اقتصاد جدید کارکرد آنها را تغییر داده است. زنان در انتقال زبان، پوشاک، خوراک و حافظه خانوادگی نقش مهمی دارند و نباید صرفاً در قالب تصویرهای کلیشهای قبیلهای دیده شوند.
گونههای گفتاری و تماس زبانی
عربی خوزستانی یک گفتار واحد نیست و میان شهر، روستا، جلگه و جامعههای مرزی تفاوت دارد. این گونهها با عربی معیارِ آموزش و رسانه یکسان نیستند و تماس طولانی با فارسی، لری و گویشهای خوزستانی در واژگان و تلفظ آنها دیده میشود. در سواحل خلیج فارس و جزایر نیز گونههای عربی با تاریخ دریایی و تماس با بندری، فارسی و زبانهای آن سوی خلیج شکل گرفتهاند. جیبهای خراسانی وضعیت دیگری دارند و در برخی از آنها تغییر زبان به فارسی رخ داده است؛ تبار عربی بهتنهایی استمرار زبان را ثابت نمیکند.
فرهنگ جلگه، رود و دریا
شعر عامیانه، موسیقی عتابه و علوانیه، رقصها، مضیف، قهوهنوشی آیینی، حصیربافی و دانش بومی تالاب و نخلستان از عناصر شناختهشدهاند. بااینحال «مضیف» یا یک سبک موسیقی در همه خانوادهها حضور یکسان ندارد و برخی عناصر با جنوب عراق و دیگر جامعههای خلیج مشترکاند. فرهنگ عربهای ایران همچنین شهری و صنعتی است: آبادان و اهواز تجربه مطبوعات، نفت، سینما و مهاجرت را به میراث محلی افزودهاند. ثبت واژگان، ترانهها و روایتهای زنان و صیادان باید با رضایت جامعه و ذکر دقیق محل انجام شود.
منابع: Encyclopaedia Iranica: Peoples of Iran—A General Survey؛ Encyclopaedia Iranica: Arabic in Iran؛ Encyclopaedia Iranica: Khuzestan—Dialects؛ Encyclopaedia Iranica: Tribes of Iran.
تاریخ اقوام ایران 