این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر بلوچها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرز هویتی و زبانی. بلوچستان یک پهنه تاریخی و فرهنگی فرامرزی است، اما این بخش فقط گستره درون ایران را توصیف میکند. «بلوچ» میتواند به خودشناسی قومی، شبکه خویشاوندی و زبان بلوچی اشاره کند؛ این سه همیشه کاملاً همپوشان نیستند. در شمال استان سیستان و بلوچستان، هویت و زبان سیستانی حضور تاریخی پررنگی دارد، و در بخشهایی از جنوبشرق نیز فارسی، بشکردی، جَدیگالی و براهویی در تماس با بلوچیاند. از سوی دیگر، بلوچهایی که به شهرهای بزرگ مهاجرت کردهاند ممکن است دوزبانه یا فارسیزبان شده باشند. بنابراین مرز استان با مرز جامعه بلوچ برابر نیست و «سیستان» و «بلوچستان» نیز دو نام جغرافیایی–تاریخی متمایزند.
پهنهها و استانهای اصلی. پیوستهترین حوزه بلوچیزبان از پیرامون خاش و جنوب زاهدان به سوی ایرانشهر، سراوان و مکران ایران امتداد دارد و تا ساحل دریای عمان میرسد. شهرستانهای شرقی هرمزگان و جنوب کرمان، بهویژه در پیوند با مکران و حوزه جازموریان، ادامههای غربی این پهنه و نواحی تماس با بشکردی و لری جنوبیاند. منابع تاریخی همچنین از آبادیها و گروههای بلوچ در خراسان و از مهاجرت به دشت گرگان یاد میکنند. این پراکندگیهای دورتر را نباید با کانون پیوسته جنوبشرق یکسان دانست.
شهرها و شهرستانهای مستند. در سیستان و بلوچستان، زاهدان، میرجاوه، خاش، تفتان، ایرانشهر، بمپور، دلگان، سراوان، سیبوسوران، مهرستان، گلشن، سرباز، راسک، فنوج، نیکشهر، قصرقند، کنارک، دشتیاری و چابهار از مراکز مهم حضور بلوچها هستند. زاهدان و چابهار به سبب نقش اداری، دانشگاهی، بندری و مهاجرپذیری، ترکیبی چندگروهی دارند. در هرمزگان میتوان از جاسک، سیریک و بشاگرد و در جنوب کرمان از قلعهگنج، منوجان، رودبار جنوب و کهنوج بهعنوان نواحی تماس و سکونت بلوچ یاد کرد؛ با این قید که هویت و زبان همه ساکنان این شهرستانها یکسان نیست.
آبادیهای تاریخی و پراکندگی مهاجرتی. ایرانیکا در بحث قبایل و جابهجاییها، کمربند زاهدان–میرجاوه–خاش–ایرانشهر و نیز نیکشهر–بِنت–فنوج را بهصورت مشخص ثبت کرده و از گروههای بلوچ در سرخس، بیرجند و طبس و مهاجرت برخی خانوادهها به ترکمنصحرا گزارش میدهد. این نامها داده تاریخیِ مسیر و آبادیاند، نه ادعای اکثریت امروزی. خشکسالی، جابهجایی روستاها، تحصیل، کار بندری و تجارت، مهاجرت به زاهدان، چابهار، بندرعباس، کرمان، مشهد، تهران و کرج را تقویت کرده است. درباره «محله بلوچ» در این شهرها، بدون مطالعه محلی معتبر نباید حکم قطعی داد.
یادآوری روششناختی. جنوبشرق ایران شبکهای از شهر، روستا، کوچ، مرز و مسیر تجاری است و سکونت در آن مختلط است. این فهرست برای معرفی کانونهای مستند است، نه ترسیم مرز انحصاری یا ارائه درصد جمعیتی. تغییر زبان در مهاجرت نیز بهتنهایی نشانه کنارگذاشتن هویت بلوچ نیست.
منابع: ایرانیکا: جغرافیا و مردمنگاری بلوچستان؛ ایرانیکا: زبان بلوچی؛ ایرانیکا: عشایر و پراکندگی گروهها؛ ایرانیکا: مردمان ایران؛ اطلس زبانهای ایران.
تاریخ اقوام ایران 