نام و هویت
واژه «تات» در دورههای مختلف در جهان ایرانی و ترکزبان کاربردهای گوناگون داشته و گاهی بر یکجانشینان یا فارسیزبانان در برابر گروههای ترکزبان اطلاق شده است. بعدها در بعضی مناطق به نام مشخص زبان و جامعه محلی تبدیل شد. از این رو نمیتوان هر کاربرد تاریخی تات را مستقیماً به تاتهای امروز ایران نسبت داد.
خودنامگذاری نیز متنوع است. فرد ممکن است خود را تات، تاکستانی، شالی، هرزندی، وفسـی، اشتهاردی یا با نام روستای خود معرفی کند. در بعضی نقاط «تاتی» بیش از آنکه قومیت باشد نام گفتار محلی است. پژوهش باید بپرسد مردم در خانه، میان همسایگان و در موقعیت رسمی چه نامهایی به کار میبرند.
زبان
گونههای تاتی ایران در شاخه شمالغربی زبانهای ایرانی قرار دارند و با تالشی و برخی زبانهای مرکزی پیوندهای تاریخی و ناحیهای نشان میدهند. ویژگیهایی مانند تمایز جنس دستوری در بعضی گونهها، حالت مستقیم و غیرمستقیم اسم، ساختهای گذشته و واژگان کهن برای زبانشناسی تطبیقی مهماند. این ویژگیها در همه نقاط یکسان حفظ نشدهاند؛ تماس طولانی با ترکی و فارسی نیز بر آوا، واژه و حتی دستور اثر گذاشته است.
تاتی بیشتر زبان گفتاری است و برای نوشتن آن صورتهایی از خط فارسی استفاده میشود، اما معیار واحد آموزشی ندارد. بسیاری از سخنگویان به فارسی و در شمالغرب به ترکی آذربایجانی نیز مسلطاند. در برخی آبادیها کودکان هنوز تاتی را در خانه میآموزند و در برخی دیگر زبان عمدتاً نزد سالمندان باقی مانده است. بنابراین ارزیابی پایداری باید برای هر محل جداگانه انجام شود.
فرهنگ و جامعه
فرهنگ تاتهای ایران از محیط محلی جدا نیست. باغداری انگور در تاکستان، کشاورزی و باغهای وفس، دامداری در دامنهها و بازارهای منطقهای بر خوراک، تقویم کار و آیینها اثر گذاشتهاند. موسیقی، قصه، ترانه عروسی، لالایی و ضربالمثلها منابع مهم زباناند. بسیاری از آیینهای نوروز، سوگواری و زیارت با همسایگان مشترکاند و صورت محلی واژگان و اجرا به آنها تمایز میدهد.
اکثریت تاتهای ایران مسلمان شیعهاند، اما دین بهتنهایی آنان را تعریف نمیکند. زندگی شهری، آموزش دانشگاهی و مهاجرت حرفهای الگوهای خانواده را تغییر دادهاند. نمایش فرهنگ تنها با پوشاک جشنوارهای ممکن است تجربه روزمره و تنوع طبقاتی را نادیده بگیرد.
پیوستار گویشی و چندزبانگی
«تاتی» نام یک گونه کاملاً همگن نیست، بلکه برای مجموعهای از گفتارهای ایرانی شمالغربی به کار میرود که فاصله میان برخی از آنها چشمگیر است. تاتی تاکستانی، اشتهاردی، هرزندی و گونههای خلخال را باید در بافت محلی خود سنجید؛ حتی دامنهای که پژوهشگران زیر این نام میگذارند یکسان نیست. تماس چندسدهای با ترکی آذربایجانی و فارسی به دوزبانگی گسترده و وامگیری انجامیده است. زبان خانه، زبان بازار و زبان مدرسه ممکن است متفاوت باشند و نمیتوان هویت افراد را از روی یک نمونه زبانی نتیجه گرفت.
میراث فرهنگی جوامع تاتزبان در معماری روستایی، کشاورزی و باغداری، آیینهای خانوادگی، موسیقی و روایتهای شفاهی نمود دارد، اما نبود یک مرکز فرهنگی واحد باعث شده تولید مکتوب پراکنده باشد. نوشتار معمولاً با خط فارسی–عربی و املاهای متفاوت است. مستندسازی مشارکتی، ثبت نام خودِ گونه در هر آبادی، آرشیو صوتی و تولید متن آموزشی محلی از مهمترین کارهای لازم برای حفظ این تنوع به شمار میآید.
منابع: Encyclopaedia Iranica: The Iranian Language of Azerbaijan؛ Encyclopaedia Iranica: Central Dialects؛ Encyclopaedia Iranica: Eshtehardi؛ Journal of the IPA: Southern Tati—Takestani Dialect؛ Atlas of the Languages of Iran.
تاریخ اقوام ایران 