معرفی
ترکمنهای ایران بخشی از جامعه بزرگتر ترکمن در آسیای مرکزیاند و عمدتاً در ترکمنصحرا، شمال و شرق استان گلستان و بخشهایی از خراسان شمالی و رضوی زندگی میکنند. زبان آنان ترکمنی، از شاخه اوغوزی زبانهای ترکی، است. تاریخ این جامعه با استپهای شرق دریای خزر، رود اترک، دامداری و کشاورزی، اسبداری، تجارت مرزی و شکلگیری دولتهای جدید پیوند دارد. در عین حال، ترکمنهای امروز تنها جامعهای روستایی یا کوچرو نیستند و در شهرها، دانشگاهها و حرفههای گوناگون حضور دارند.
نام «ترکمن» یک هویت گسترده است که گروهها و طوایف متعددی را در بر میگیرد. در ایران یموت، گوکلان و گروههای دیگر پیشینههای محلی مشخص دارند. تفاوت لهجه، منطقه، شیوه معیشت و شبکه خویشاوندی باید در کنار اشتراکات زبانی و فرهنگی دیده شود.
نام و هویت
نام ترکمن در منابع اسلامی سدههای میانه برای گروههایی از اوغوزهای ترکزبان رواج یافت، هرچند درباره معنای نخستین و دامنه دقیق آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. با گذر زمان، این نام به هویتهای قبیلهای و منطقهای مشخص در آسیای مرکزی و پیرامون خزر پیوند خورد. در ایران صورتهای «ترکمن» و قدیمتر «ترکمان» دیده میشود؛ کاربرد امروزین «ترکمن» روشنتر است و نباید با همه گروههای تاریخیِ موسوم به ترکمان در آناتولی، عراق یا شام یکسان گرفته شود.
هویت ترکمنی در ایران با تابعیت و تاریخ ایرانی، تعلق به ترکمنصحرا، زبان مادری، مذهب، طایفه و خانواده ترکیب میشود. وابستگی طایفهای در تاریخ اجتماعی مهم بوده، اما جایگاه و کارکرد آن در شهرها و نسلهای جدید تغییر کرده است. افراد میتوانند همزمان خود را ترکمن، گلستانی یا خراسانی و ایرانی بدانند.
پیشینه تاریخی
شکلگیری تاریخی ترکمنها با مجموعههای اوغوزیِ آسیای مرکزی و حرکت آنان در پیرامون خوارزم، خراسان و دریای خزر ارتباط دارد. از سدههای میانه، نامها و اتحادیههای گوناگون ترکمنی در منابع ظاهر میشوند. این فرایند «قومزایی» چندسدهای بود و نمیتوان آن را به مهاجرت یکباره یا نیای واحد فروکاست. تعامل با جمعیتهای ایرانیزبان، ازبک، قزاق و دیگر همسایگان نیز بخشی از این تاریخ است.
در دوره صفوی، افشاری و قاجار، روابط ترکمنهای ناحیه اترک و گرگان با دولت مرکزی میان اتحاد، تجارت، مالیات، درگیری و مذاکره تغییر میکرد. مرزکشی میان ایران و امپراتوری روسیه و سپس تشکیل اتحاد شوروی، فضای رفتوآمد سنتی را محدود کرد. در سده بیستم، اسکان، اصلاحات ارضی، توسعه کشاورزی، راهها و شهرها و ایجاد مرزهای کنترلشده، اقتصاد و سازمان اجتماعی ترکمنصحرا را دگرگون ساخت.
جغرافیا و پراکندگی
ترکمنصحرا در جنوبشرق دریای خزر و پیرامون دشت گرگان و اترک قرار دارد. شهرها و نواحی گنبدکاووس، بندر ترکمن، آققلا، گمیشان، مراوهتپه و کلاله از کانونهای مهم جمعیت ترکمناند. در جرگلان و بخشهایی از خراسان شمالی و نیز نواحی مرزی خراسان رضوی هم جوامع ترکمن حضور دارند. محیط از ساحل و دشت تا دامنههای کوهستانی تغییر میکند و همین امر بر کشاورزی، دامداری و الگوی سکونت اثر گذاشته است.
مرز ایران و ترکمنستان تقسیم سیاسی تازهای بر حوزه فرهنگی تاریخی ایجاد کرده است. خانوادهها و طوایف دو سوی مرز پیوندهای زبانی و خویشاوندی دارند، ولی تجربه یک قرن زندگی در نظامهای آموزشی و سیاسی متفاوت، تفاوتهایی در خط، واژگان و سبک زندگی پدید آورده است. آمار دقیق جمعیت ترکمنهای ایران نیز به دلیل نبود داده قومیِ تفصیلی در سرشماری باید با احتیاط بیان شود.
زبان
ترکمنی از شاخه اوغوزی خانواده ترکی است و با ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی خویشاوند، اما زبانی مستقل است. گویشهای ترکمنی با پیشینه طایفهای و جغرافیایی ارتباط دارند. ایرانیکا از گونههایی مانند یموت، گوکلان، سالور، ساریک و دیگران یاد میکند؛ همه آنها در ایران به یک اندازه رواج ندارند. ترکمنی ایران معمولاً با خط فارسی-عربی نوشته میشود، در حالی که ترکمنستان امروز از الفبای لاتین استفاده میکند.
دوزبانگی ترکمنی و فارسی در آموزش، کار و ارتباطات شهری گسترده است. تماس با فارسی و ترکی خراسانی بر واژگان و تلفظ اثر گذاشته و رسانههای ترکمنستان نیز در سالهای اخیر گونههای آن سوی مرز را در دسترس قرار دادهاند. ادبیات شفاهی، شعر مختومقلی، روایتهای حماسی و هنر بخشیها از پایههای مهم انتقال زبان و حافظه فرهنگیاند.
فرهنگ و جامعه
فرش و قالی ترکمن با نقشهای هندسی و هویتهای طایفهای شهرت جهانی دارد. اسب ترکمن، مسابقات اسبدوانی، موسیقی دوتار و آواز بخشی، پوشاک سرخ و سوزندوزیشده زنان و سنتهای عروسی از دیگر عناصر شناختهشدهاند. با این حال، نقشها، پوشش و آیینها میان یموت، گوکلان و مناطق مختلف تفاوت دارند و در گذر زمان نیز تغییر کردهاند.
اکثریت ترکمنهای ایران مسلمان سنیاند. نهادهای دینی، ریشسفیدان، خانواده و شبکههای محلی در جامعه نقش دارند، اما آموزش جدید، رسانه، شهرنشینی و مشارکت زنان در دانشگاه و اقتصاد، ساختارها را متحول کردهاند. اقتصاد امروز تنها بر دامداری استوار نیست و کشاورزی مکانیزه، تجارت، خدمات، صنعت و گردشگری نیز اهمیت دارند.
مهاجرت و پراکندگی
کوچ فصلی، جابهجایی طوایف و تغییر مراتع بخشی از تاریخ منطقه بوده است. جنگها، مرزکشی روسیه و ایران، سیاست اسکان و تحولات شوروی نیز موجهای مهاجرت ایجاد کردند. در دهههای اخیر، تحصیل و اشتغال سبب مهاجرت ترکمنها به گرگان، تهران، مشهد و دیگر شهرها شده است. در مهاجرت، زبان خانواده و رفتوآمد با ترکمنصحرا از عوامل اصلی حفظ هویتاند.
نکات پژوهشی
- ترکمنهای ایران با همه گروههای تاریخیِ موسوم به ترکمان یکسان دانسته نشوند.
- نام و جایگاه طوایف از منابع محلی و تاریخی چندگانه بررسی شود.
- زندگی معاصر ترکمنها به تصویر کوچنشینی تاریخی محدود نماند.
- تفاوت ترکمنی ایران و زبان معیار ترکمنستان ثبت شود.
- برای آمار جمعیت، سال و روش برآورد ذکر شود.
منابع برای مطالعه بیشتر
- Encyclopaedia Iranica: Turkmens of Persia—Language
- Encyclopaedia Iranica: Turkic–Iranian Linguistic Contacts
- Encyclopaedia Iranica: Turkic Languages in Iran
- Yale eHRAF World Cultures: Turkmens—Summary
تاریخ اقوام ایران 