.jpg)
این صفحه به بررسی مستند گستره تاریخی، مراکز سکونت و پراکندگی معاصر بختیاریها در ایران میپردازد. نامبردن از یک شهر یا ناحیه به معنای انتساب انحصاری آن به یک قوم نیست و سکونتگاههای یادشده غالباً چندزبانه و مختلطاند.
گستره جغرافیایی در ایران
مرزهای هویتی و زبانی
بختیاری نام یک جامعه و سازمان ایلیِ تاریخی در زاگرس مرکزی است و با گویش بختیاری از مجموعهٔ لری جنوبی پیوند دارد. بااینحال، همهٔ لریزبانان بختیاری نیستند و همهٔ ساکنان استان چهارمحال و بختیاری نیز هویت بختیاری ندارند. عضویت در شاخهها و طایفههای ایل، محل تولد، زبان خانگی و زندگی کوچندگی یا شهرنشینی ممکن است بر هم منطبق نباشد. بسیاری از بختیاریها امروز یکجانشین و شهرنشیناند و فارسی را در آموزش و کار به کار میبرند.
پهنههای اصلی
هستهٔ تاریخی در زاگرس مرکزی، میان ارتفاعات چهارمحال و دامنهها و دشتهای شمال و شرق خوزستان قرار دارد. ایرانیکا «خاک بختیاری» را در توصیف تاریخی از رود دز، شوشتر و رامهرمز در غرب تا داران و پیرامون شهرکرد در شرق امتداد میدهد. کوچندگان میان سردسیرهای بلندِ زردکوه، کوهرنگ و حوزهٔ بازفت و گرمسیرهای دامنهای خوزستان حرکت میکردند؛ آب بازفت تقریباً یکی از مرزهای بومشناختی این دو پهنه به شمار میرفت. این قلمرو از نظر اداری امروزی میان استانهای چهارمحال و بختیاری، خوزستان و بخشهایی از اصفهان تقسیم شده و تماس تاریخی با لرستان نیز داشته است.
شهرها و شهرستانهای مستند
- چهارمحال و بختیاری: شهرکرد و پیرامون، کوهرنگ و چلگرد، بازفت، فارسان و لردگان؛ ترکیب جمعیتی هر یک متنوع است.
- خوزستان: ایذه، مسجدسلیمان، اندیکا، شوشتر، رامهرمز و امتداد سکونت شهری تا اهواز.
- اصفهان: داران، فریدن و مسیرهای متصل به اصفهان.
ایرانیکا بهطور مشخص ایذه و اردل را در مسیر تاریخی لینچ و مسجدسلیمان را در پیوند با استخراج نفت نام میبرد. پژوهشهای شهری نیز مسجدسلیمان را از نخستین شهرهای شرکتی نفتی ایران میدانند؛ رشد این شهر شکلهای جدید کار، سکونت و اختلاط جمعیتی را در گرمسیر بختیاری پدید آورد.
آبادیها و مسیرهای کوچ
به جای نسبتدادن فهرستی بلند از روستاها به یک قوم، دقیقتر است که حوزههای بازفت، کوهرنگ، زردکوه و گذرگاههای میان چهارمحال و خوزستان به عنوان چشمانداز تاریخی کوچ معرفی شوند. حق استفاده از مرتع معمولاً در سطح طایفه و خانوار تعریف میشد و یک مسیر برای تمام بختیاریها واحد نبود. نام یک روستا یا طایفه نیز بدون پژوهش محلی، ترکیب امروز آن محل را ثابت نمیکند.
پراکندگی مهاجرتی شهری
یکجانشینی، صنعت نفت و گسترش آموزش، جمعیت بختیاری را در شهرهای منطقه متمرکز کرد؛ مسجدسلیمان، ایذه، شهرکرد و اهواز گرههای مهم این دگرگونیاند. مهاجرت شغلی و تحصیلی به اصفهان، تهران و دیگر کلانشهرها نیز شبکههای خانوادگی را گسترش داده است. بااینحال، برای تعیین محله یا سهم جمعیت در این شهرها دادهٔ قومیِ عمومی و همروش وجود ندارد و باید از درصدهای بیمنبع پرهیز کرد.
هشدار روششناختی
زاگرس مرکزی و شهرهای یادشده همواره سکونتگاه مشترک بختیاریها، دیگر لرها، فارسیزبانان، عربها و جوامع دیگر بودهاند. این فهرست مرز سیاسی یا انحصاری ترسیم نمیکند؛ مسیر کوچ، شهرستان اداری و هویت قومی سه مقولهٔ متفاوتاند و باید در نقشه و متن از هم جدا بمانند.
منابع این بخش
- Encyclopaedia Iranica — Bakhtiari Tribe: Ethnography
- Encyclopaedia Iranica — Lori Language: Lori Dialects
- Kaveh Ehsani — Social Engineering and Khuzestan’s Company Towns
- Grassroots/ICCA Consortium — Indigenous Territory of a Mobile Indigenous People (Bakhtiari case)
- شهرداری مسجدسلیمان — تاریخ مسجدسلیمان
تاریخ اقوام ایران 